четверг, 11 апреля 2019 г.

Արցախը ստիպված էր անկախություն հռչակել


կամ՝ փոխադարձ անվստահության հիմնական պատճառները

Արդեն մի քանի անգամ տարբեր առիթներով ասել եմ, գրել եմ, որ վերջին այս 30 տարում ոչ արցախցիներս կարողացանք ճանաչել ՀՀ քաղաքացիներին (չեմ ասում հայաստանցիներին, Արցախն էլ է Հայաստան), ոչ էլ վերջիններս ճանաչեցին արցախցիներին։

Որոշ քաղաքական գործիչների և քաղաքական գործիքների պարբերաբար կրկնվող հիմար հայտարարություններ շարունակում են խորացրել անջրպետը նույն ազգի, նույն ժողովրդի երկու հատվածների միջև։ Այսօր տարօրինակ ու անհասկանալի է թվում արցախցիների մի որոշ հատվածի, այսպես ասած, «անկախասիրությունը»։ Բայց դա և իրար չհասկանալն ու փոխադարձ անվստահությունն իրենց պատճառներն ունեն։
Փորձեմ ներկայացնել ըստ իս ամենահիմնական պատճառները։

Երբ պետականությունը կորցրած Հայաստանը բաժանվել էր Օսմանյան կայսրության և Պարսկաստանի միջև, հատկապես 16-18-րդ դարերում Արցախը որոշ չափով շարունակում էր պահպանել իր անկախությունը։ Արցախում և Սյունիքի մի հատվածում իշխում էին հայ մելիքները։ Խամսայի մելիքություններն այդ ժամանակաշրջանում այնքան հզոր էին, որ գլխավորում էին հայ ազգային ազատագրական շարժումն ընդդեմ պարսկական և թուրքական բռնակալությունների։

Արցախի Դիզակ գավառի տիրակալ, Խամսայի մելիքությունների ընդհանուր կառավարիչ, Մելիք-Եգանյաններ տոհմի հիմնադիր մելիք Եգանի ընդունարանի շքամուտքի մոտ ՌՃՁԶ թվականի (այսինքն՝ 1737 թ.) գրություն կա, որտեղ այսպիսի տողեր կան. «...երբ երկիրը խառնակության մատնվեց, շահ Սուլթան-Հուսեյնի որդի շահ Թահմասպ թագավորին որոշ ծառայություն մատուցեցի, և նա բերեց սրանց [վրա] ինձ մելիքություն տվեց: Այնուհետև օսմանցին եկավ և [երկիրը] նրա ձեռքից վերցրեց: Սրան էլ այս չափ ծառայություն ցույց տվի, որ երբ բերին Դիզակ, ես չթողեցի, որ Հայաստանս գերի դառնա...»։

Ուշադրություն դարձրեք, Մելիք Եգանն իր երկիրն անվանում է Հայաստան («...ես չթողեցի, որ Հայաստանս գերի դառնա»)։ Իսկ Մելիք Եգանի ղեկավարած Խամսայի մելիքության այդ տարածքը համընկնում է ներկայիս Արցախի Հանրապետության տարածքի հետ։

Խամսայի մելիքությունների ժամանակահատվածը արցախցիների համար անկախ կամ համեմատաբար անկախ ապրելու եզակի ժամանակաշրջան չէ։ 1923 թ. ինքնավար մարզի կարգավիճակով բռնակցվելով նոր ստեղծված «Ադրբեջան» հանրապետությանը, ինքնավար մարզի կարգավիճակով Արցախը փաստորեն համեմատաբար անկախ էր՝ ի տարբերություն Ադրբեջանի տիրապետության տակ գտնվող բազմաթիվ այլ հայկական բնակավայրերի։ Արցախում պետական դրամատիկական թատրոն ունեինք, տեղական մարզային ռադիոն ամենօրյա հաղորդումներ էր եթեր արձակում՝ անգամ հայրենասիրական երգերով։ Բացառությամբ Ստեփանակերտում գտնվող ադրբեջանական մեկ դպրոցի և երկու ռուսական դպրոցների, ինչպես նաև Շուշիի ադրբեջանական դպրոցների և Հադրութի ռուսական դպրոցի, Ստեփանակերտի 8 միջնակարգ դպրոցները և շրջկենտրոնների և գյուղական բնակավայրերի հարյուրավոր բոլոր դպրոցները հայկական էին։

Իհարկե, Ադրբեջանն ամեն կերպ հնարավոր բոլոր միջոցներով փորձում էր Արցախում օգտագործել Նախիջևանի Հանրապետությունում կիրառած մեթոդները, ամեն ձև ու հնարավորություն, որպեսզի Արցախը հայաթափի։ Բայց, ի տարբերություն Նախիջևանի, որ Ադրբեջանի հետ ընդհանուր սահման չուներ, բաժանված էր Հայակական ԽՍՀ-ով, Արցախը չորս կողմից գտնվելով ադրբեջանական-թշնամական շրջապատման մեջ, շարունակում էր ապրել հայեցի կյանքով...

Հիմա փոխադարձ անվստահության մասին։ Շատ հեռուները չգնանք, ընդամենը երկու թարմ օրինակ։
Կարդացեք Լեոյի և ժամանակակիցների հուշերը՝ 20-րդ դարասկզբի մեր ծանր ու ողբերգություններով լի ժամանակաշրջանի մասին։
Շուշիի կոտորածից առաջ Շուշիում կայացել է Ղարաբաղի հայերի 4-րդ ազգային համագումարը։ Ընդունած նամակ-հեռագրում ասվում է, որ «Արարատյան հանրապետությունը մինչ այժմ հանցավոր ու դատապարտելի անտարբերություն է ցուցաբերել Ղարաբաղի նկատմամբ, որը հայկական մարզերից մեկն է և որի բնակչության 90 տոկոսը հայեր են...

Ադրբեջանը զորքերի տեղաշարժ է կատարում, ագրեսիվ քայլեր է անում, իսկ Հայաստանի Հանրապետությունը կատարյալ լռություն է պահպանում: Անգլիական հրամանատարությունը կապել է մեր ոտնուձեռը,- ասվում է նամակում,- և մենք չենք կարող ազդել Ադրբեջանի վրա, քանի որ օրինականության գերին ենք դարձել»:
Նամակն ավարտվում է այսպես. «Քանի դեռ ուշ չէ` Հայաստանի Հանրապետությունը պետք է լուրջ միջոցներ ձեռնարկի Ադրբեջանի առաջխաղացումը կանգնեցնելու համար: Եթե ՀՀ-ն այսուհետ ևս լռություն պահպանի, ապա Ղարաբաղի հայերը դա որակելու են որպես դավաճանական քայլ` ուղղված Ղարաբաղ հայության դեմ»։

20-րդ դարասկզբի Շուշիի կոտորած, ջարդեր, տեղահանություններ (Բաքվի ջարդերի մասին չենք խոսում, Բաքուն շատ հեռու էր Հայաստանից), հետո Արցախ-Ղարաբաղի բռնակցում Ադրբեջանին։

Եկավ 1988-ը՝ նոր հույսերով, մեծ հավատով, բայց նորից մեզանում ավանդույթ դարձած՝ կրկնվող սխալներով։ Ի վերջո Հայկական ԽՍՀ Գերագույն խորհուրդը և Լեռնային Ղարաբաղի Ազգային խորհուրդը 1989 թ. դեկտեմբերի 1-ին որոշում կայացրին Հայկական ԽՍՀ-ի և Լեռնային Ղարաբաղի վերամիավորման մասին։ Հայաստանը մեծ դժվարությամբ տվեց իր համաձայնոթյունը։ Իսկ ԽՍՀՄ փլուզումից հետո փաստորեն մի կողմ շպրտվեց այդ որոշումը, և Հայաստանն անկախություն հռչակեց Հայկական ԽՍՀ սահմաններով։ Անկախություն հռչակելուց առաջ և հետո արցախցիները բազմաթիվ անգամ փորձեցին Հայաստանի իշխանություններին համոզել տեր կանգնել 1989 թ. որոշմանը։ Սակայն՝ ապարդյուն։ Պատահական չէ, որ Արցախում անկախության հանրաքվեն անցկացվեց անկախություն հռչակելուց ամիսներ հետո՝ դեկտեմբերի 10-ին։ Իսկ խորհրդարանական ընտրություններն Արցախում տեղի ունեցան շատ ավելի ուշ՝ անկախություն հռչակելուց ավելի քան կես տարի հետո։ Այդ ժամանակահատվածում ՀՀ իշխանություններին ապարդյուն փորձում էին համոզել Արցախը ևս ներառել Հայաստանի Հանրապետության կազմում։
Ահա այսպես է ստեղծվել Արցախի Հանրապետությունը։

Թերևս կան շատ այլ մեծ ու փոքր պատճառներ, բայց հիմնականում սրանք են հայության երկու հատվածի իրար չհասկանալու, փոխադարձ անվստահության պատճառները։ Եվ երբ երևանյան սրճարանների մշտական հաճախորդ երիտասարդը, օդում ծխի օղակներ նկարելով, ասում է՝ «Արցախը Հայաստանի մարզ է», Արցախում ոչ միանշանակ արձագանք է գտնում այդ հայտարարությունը։ Այսպես էլ են մտածում՝ «Իսկ եթե նորից խաբվե՞նք, ինչպես լտպ-ականները խաբեցին 1989-ին, իսկ հետո՝ Շահումյան, Մարտակերտ... Գոնե ավելի բարձր ինքնուրույնության կարգավիճակով, որպեսզի երբ նորից մեզնից հրաժարվեն, կրկին մեզ դեն նետեն, մեզ պաշտպանելու ներուժ ունենանք...»։
Առանց սեփական մեկնաբանության, ես ընդամենը ներկայացրի թյուրըմբռնում, իրար չհասկանալու, անվստահություն ու թյուրիմացություններ ծնող, ըստ իս, հիմնական պատճառները։

ՎԱՐԴԳԵՍ ՕՎՅԱՆ
Ֆեյսբուքյան էջից

пятница, 22 марта 2019 г.

Նոր, գերժամանակակից քաղաքի կառուցումը Հայաստանի տնտեսական առաջընթացի միակ միջոցն է


Փաշինյանական հեղափոխությունը ոչ մի կերպ չի ձևավորվում որպես իրական գործուն իշխանություն։ Ֆորմալ առումով ժողովրդավար այս իշխանությունը շարունակում է մնալ որպես մեկ անձի իշխանություն։

Մեկ անձի շուրջ իշխանության նման կենտրոնացումը սկզբում բացատրվում էր հակահեղափոխությունը կանխելու հրամայականով։ Բայց խորհրդարանական ընտրություններից ու իշխանության գերկենտրոնացումից հետո հակահեղափոխության շանսը բացարձակ է զրոյացել։ Դա տեսանելի ու ակնհայտ է բոլորին, բայց և շարունակվում է հեղափոխական իներցիան, թե իբր վտանգները դեռ կան։ Իսկ մեկ անձի իշխանությունն էլ այն “առանձնահատկությունն” ունի, որ բոլորը սպասում են վերին մեկի հրամանին։ Եվ եթե հրամանը չկա, ապա կառավարում էլ չկա։

Հիմա բոլորը սպասում են տնտեսական մոդեռնացման, բայց ումի՞ց, պարզ չէ։

Փաշինյանն ինքը ոչ մի կոնցեպտուալ տնտեսական մոտեցում ու լուծում չի առաջարկում։ Խորհրդականները, նախարարներն ու պառլամենտականները ևս չեն առաջարկում։ Այդ դեպքում հույսն ովքե՞ր են,  ձեռներեցնե՞րը, ներդրողնե՞րը։

Տարօրինակ սպասում է։ Իսկ միգուցե վարչապետն ու իրեն ենթակա՝ հենց իր հաշվարկով հայաստանյան 20 000 կառավարիչները իրենց հաշիվ տային, որ խորհրդային պլանային տնտեսակարգի ավանդույթներից հետո Հայաստանում գործարարներ ֆիզիկապես չկան ու չէին կարող լինել։ Որ գործարարությունը նաև աշխարհայացք ու հոգեբանություն է, որը դաստիարակվում է մանուկ հասակից, ապա դպրոցում, համալսարանում և շրջապատող կապիտալիստական տնտեսական կյանքի ազդեցության տակ։

Հաշիվ տային, որ մինչև հիմա Հայաստանում մատների վրա հաշվվող իրոք գործարարներ են եղել։ Եվ որ ներկա մեծահարուստներն ու գործի տերերը ոչ այնքան իրական ձեռներեցներ են, որքան արտոնյալ-քվոտավորված ներկրման, կամ էլ սովետից մնացած որոշ պրիմիտիվ արտադրություններին տիրանալու հաշվին հարստացածներ ու հենց դրանով “ձեռներեց” համարվողներ։

Հաշիվ տալուց հետո էլ մտածեին, թե ինչպես անեն, որ ձեռներեցների գեներացմանը զարկ տան երկրում։ Չի արվել նման բան, ու չի էլ երևում, թե կարվի, որովհետև անցած ամիսներին կառավարությունից, պառլամենտականներից ու Երևանի ավագանու անդամներից որևէ մեկի կողմից անելիքների առաջարկներով նույնիսկ մեկ հոդված կամ ելույթ չկա հրապարակում։

Ապշեցուցիչ անպատասխանատվություն է՝ բոլորի հույսը Փաշինյանն է, իսկ Փաշինյանի հույսն էլ գոյություն չունեցող ձեռներեցներն են։

Մենք ու երկիրը, իշխանությունն ու նրանց համակիրները՝ նախորդներն ու նորերը, բոլոր-բոլորս, արդեն փակուղում ենք։ Ըստ որում, դեռ որ ինտելեկտուալ- հոգեբանական – աշխարհայացքային փակուղում։ Բայց և, եթե ելքեր չգտնվեցին, ապա ահագնացող ու գահավիժող փակուղում։

Երկրում ընկալման մակարդակում է մերժված կոնստրուկտիվ քննադատությունը։ Ցանկացած առաջարկ ու նախաձեռնություն դեմ է առնում տաբուի՝ թե Փաշինյանին բան չասեք, թողեք թող աշխատի, բա ի՞նչ էիք ուզում, 30 տարվա քանդածը հո մեկ տարում չէ՞ր ուղղելու։

Նույն փաստարկներով ջրվեց վարչապետական 100 օրվա հաշվետվությունը, նույն մտայնությամբ՝ փայփայելով վիճակը, մարդիկ միահամուռ ընտրեցին ավագանին ու խորհրդարանը։ Նույն մտայնությամբ, հիմա էլ շարունակվում է կառավարական բացահայտ անաշխատունակություն-անգործությունը։

Սա չտեսնված-չլսված փակուղի է։ Փաշինյանը փրկիչ էր այնքանով, որ կարողացավ մերժել Սերժին և վերցնել իշխանությունը։ Դա մեծ, տիտանական  նվաճում էր։ Եվ դրա համար հավերժ փառք ու պատիվ իրեն։ Բայց արդյո՞ք դա բավարար է մշտապես փառաբանվելու և վարչապետությունն ու երկիրը ձախողելու համար։

Ի դեպ, այս վիճակի պատասխանատուն ոչ միայն Փաշինյանն է, այլև իր ենթականերն են, որոնք իրենց մասնագիտականը, արժանապատվությունն ու պետական այրերի/տիկնանց հավակնոտությունը մի կողմ են դրել ու հրաժարվել իրենց ասպարեզներն ինքնուրույն կառավարելու, նրանցում որևէ փոփոխություն մտցնելու իրենց առաքելություն-պարտականություններից։

Սա փաստացի սաբոտաժ է, ու պետք է հնարավորն անել այս համատարած անդեմությունից ու անգործությունից շուտափույթ դուրս գալու համար:

Հրապարակում ոչ միայն նորույթների ու անելիքների գաղափարները չկան, այլև դրանց անհրաժեշտության մասին մտահոգությունը չկա։

Քանդել-բանտարկելու մասին լուրերը համատարած են, բայց կառուցելու մասին խոսքը չկա։ Մայիսից սկսած ինքս բազմաթիվ առաջարկներով հոդվածներ եմ ներկայացրել։ Բայց կառավարությունից, վարչապետի ու նախարարների հարյուրավոր օգնականներից ու խորհրդականներից ոչ մեկը նույնիսկ մեկ նախադասությամբ չի արձագանքել որևէ առաջարկին։ Եվ չեմ նկատել, որ որևէ այլ մեկի որևէ առաջարկին ուշադրություն դարձրած լինեն։

Ես հասկանում եմ,  որ լայեղ չեն անում իրենց բարձունքներից իմ նմաններին արձագանքել, մանավանդ որ Փաշինյանն է իրենց մեջքին։ Բայց չեմ հասկանում, միթե այդ մարդկանց մեջ մեռած է հավակնոտությունը, մրցակցությունն ու երիտասարդական ավյունը՝ իրենց “ճշմարտությունը” հաստատելու։

Փոփոխությունների տեմպերը երկրում ոչ թե ցածր են, այլ փաստացի զրոյական։ Որովհետև փոփոխությունների մասին ոչ կոնցեպտուալ փաթեթը, ոչ գաղափարաբանությունն ու ոչ էլ դրանք իրացնող սուբյեկտների մասին տարրական գիտելիքն ու պատկերացումը չկա։

Փոփոխություններ են սպասվում ձեռներեցների, ներդրողների, ոչխարապահների ջանքերով, այն դեպքում, երբ ոչ մի վերին ու ստորին կարավարիչն ինքը չի պատկերացնում իր պոստում իր անելիքն ու իր պատասխանատվությունը։

Դեռ ամռանը ես ծավալուն հոդվածով առաջարկել էի Զվարթնոց օդակայանից մինչև Երևան ընկած տարածքում ՆՈՅ անունով գերժամանակակից նոր քաղաքի կառուցման գաղափարը՝ հիմնավորելով, որ այն ողջ Հայաստանի տնտեսական զարգացման առաջնային լոկոմոտիվը կարող է դառնալ, հազարավոր նոր աշխատատեղեր գեներացնել և համախմբել ողջ հայությանն էլ ներդրումներ անելու և մասնակցելու դրա իրացմանը։

Ոչ մի արձագանք չի եղել այս առաջարկին։ Հարց եմ տալիս՝ ինչու՞։ Մասնագետ պաշտոնյայի, մանավանդ քաղաքաշինարարի համար այն հիմնավոր մերժելը մեկ րոպեի գործ էր։ Դժվա՞ր էր մասնագիտական հիմնավորումներով մի կարճ նամակ ուղարկել Լրագրին, որ այդ հոդվածը տգիտություն է։

Կարծում եմ, որ մտքներով իսկ չի անցնում, որ նման առաջարկներին արձագանքելն էլ իրենց պարտականությունների անբաժանելի մասն է։

Ես բացարձակ խուլություն եմ նկատում ժողովրդավար իշխանության  մոտ՝ ներքևից եկող մտահոգությունների, առաջարկությունների ու պահանջների մասով։

Սույնով, նաև պրն Փաշինյանին եմ դիմում՝ հարգելի վարչապետ, պարտադրեք Ձեր ենթականերին արձագանքելու ներքևից եկող առաջարկություններին։ Ոչ Դուք, և ոչ էլ Ձեր ենթականերն ամենագետներ չեն։ Երկրի ապագային վերաբերող հարցերում բոլորն իրավունք ունեն մասնակցելու և իրենց գիտելիքը ներդնելու։

Ներկա Հայաստանի հիմնական պրոբլեմը մարդկանց սակավությունն է ու դրանից բխող սոցիալական ու ազգային վախը, անարադարությունը, մտավոր գաճաճությունն ու անհատական “դաղալությունն” ամեն հարցում։

Սակավաթիվ մարդկանցով հնարավոր է տեխնոկրատական հիմքերով “պետություն-ամրոց” կառուցել ու պաշտպանվել։ Բայց քչով հնարավոր չէ նորմալ կուսակցություններ ունենալ, մտքերի բազմազանություն, մասնագիտական ու ինտելեկտուալ մեծ դաշտ ստեղծել, նրանում օպտիմալ լուծումներ գեներացնել, դրանք իրագործել և այդ ամենի հիմքով՝ ժողովրդավար երկիր լինել։

Անհնար է նաև “սակավաթիվ” միջավայրում սպասել փայլունների մեջտեղ գալուն, որովհետև նման միջավայրը “հակափայլունային” է, “հակաանհատային”, հակամարդկային։ Այն նախանձ, ճղճիմ ու կողքինի վրա նեգատիվորեն աչք դրածների միջավայր է, ուր մերժված է նորմալն ու փայլունը։

Նորից եմ կրկնում՝ Հայաստանի ներկա տնտեսական “փոսից” դուրս գալու միակ միջոցը նոր, հզոր ծրագրային մոտեցումն է, միջազգայնորեն հնչեղ ու ֆունկցիոնալ արտակարգ, քաղաքի կառուցումն է՝ օդակայանից  մինչև Երևան ընկած տարածքում։

Ժամն է քարը փեշերից թափելու ու “սակավացած” այս միջավայրում իրար հարգելու, իրար լսելու ու իրար արժևորելու։

Ներկա դարում երկրների զարգացումն ապահովվում է մասնագետ ձեռներեցների, որակյալ աշխատուժի, կենտրոնացված, կոնցեպտուալ ուղղորդվող կառավարման, տնտեսության ծրագրավորման, միջազգային տնտեսականում պետականորեն որոշակի մասնագիտացմամբ ներկայանալու, հզոր ուրբանիզացիայի, զարգացումը քաջալերող հանրային արժեքայինի ու մարդկանց սթափ գիտակցականության հաշվին։

Անհնար է հզոր պետական զարգացում, երբ հույսը անորոշության մեջ գտնվող առանձին տնտեսվարողն է, երբ պետական խիստ ու մանրակրկիտ մտածված քաղաքականություն չկա՝ տարանջատելու ձեռնտուն և ոչ ձեռնտուն։

Մեկ մարդու, այն էլ տնտեսությունից ոչ մասնագետ մեկ մարդու իշխանությունը փակուղի է։ Իսկ վաղը, եթե չհաղթահարվեց այն, դառնալու է անկասելի անկում:

ԱՐԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ

воскресенье, 3 февраля 2019 г.

Լույս և խավար

Վերջին հետանկախական տասնամյակներում երբ մեզանում հավատացյալների կտրուկ աճ է նկատվում և դա բացատրվում է «վերադարձ արմատներին»-ով, մնում եմ տարակուսած։ Ստացվում է, որ մեր ազգի արմատները սկսում են մեր թվարկության 301 թվականից։ Իսկ մինչ այդ մենք անդեմ, անգո, անլեզու ինչ-որ գոյացություններ էինք։ Ստացվում է, որ մեր բազմադարյան, 5-հազարամյա մեր պատմության մասին աղբյուրները սուտ ու կեղծիք են (ի դեպ, ոմանք մեր արմատները նույնիսկ 50 հազար տարվա խորխորատներն են հասցնում)։ Ուրեմն չե՞ն եղել «Ծովից ծով Հայաստանն» ու Տիգրան Մեծը՝ մեր պատմության ամենապայծառ դեմքերից մեկը, որին նվիրված երկու տասնյակից ավելի օպերաներ են գրել եվրոպացի կոմպոզիտորները, այդ թվում՝ Վիվալդին, Հենդելը, Սկարլատին, Գլյուկը, Հասսեն...

«Հավատը նահանջում է, աթեիզմն առաջ է շարժվում, բայց միայն Չինաստանում է բնակչության մեծ մասը համոզված հայտարարում, որ Աստծուն չի հավատում»,- այս տողերով է սկսում WIN/Gallup-ի հարցման արդյունքների հիման վրա գրված «China and Europe stand out on world map of atheism» («Չինաստանն ու Եվրոպան առանձնանում են աթեիզմի համաշխարհային քարտեզի վրա») վերնագրով հոդվածը։

Ըստ հոդվածի, աշխարհի «ամենաանաստված» երկիրը Չինաստանն է, որտեղ բնակչության 67 տոկոսն իրեն համոզված աթեիստ է համարում։ Երկրորդ խոշոր «աթեիստական» երկիրը Ճապոնիան է (29 %), մյուս ասիական պետությունը՝ Հարավային Կորեան (23%)։

Աթեիստների մեծ տոկոսով աշխարհի 20 երկրներից 18-ը գտնվում են Եվրոպայում՝ Սլովենիա (28%), Չեխիա (25%), Ֆրանսիա և Բելգիա (21%), Շվեդիա (18%), Իսլանդիա (17%), Իսպանիա (16%), Գերմանիա և Դանիա (14%), Մեծ Բրիտանիա (11%), Նորվեգիա, Ավստրիա, Էստոնիա (10%), Լատվիա, Իռլանդիա, Պորտուգալիա, Ալբանիա (9%), Իտալիա (8%)։ Նույն «աթեիստական» երկտասնյակում են գտնվում ոչ եվրոպական երկու երկիր՝ Ավստրալիան (13%) և Կանադան (10%)։ Աշխարհի խոշորագույն երկրներից ԱՄՆ-ում և Ռուսաստանում աթեիստները 7 տոկոս են կազմում։

Հայաստանում, այդ հարցման արդյունքներով, աթեիստներն ընդամենը 2 տոկոս են կազմում, Ադրբեջանում՝ 0 տոկոս։

Բայց աթեիստներից բացի կան նաև, այսպես ասած, ոչ կրոնապաշտ, ոչ հավատացյալ մարդիկ, որոնց թվով առաջատար երկրներն են՝ Շվեդիան (55%), Ավստրալիան, Էստոնիան, Նորվեգիան (50%)։ Զարմանալին այն է, որ վերջիններիս անցել են Վիետնամն (57%) ու մեր հարևան Ադրբեջանը (64%). Մեծ Բրիտանիան երկրորդ տեղում է (58%)։
Սակայն վերադառնանք մեր երկիր։ Այս ցուցակում Հայաստանը կրկին վերջին տեղերում է՝ 4 տոկոս։ Ասել է թե՝ Հայաստանը ոչ հավատացյալների տոկոսով 16 անգամ զիջում է Ադրբեջանին։

Ոմանք կդժգոհեն, կամաչեն մեզ վերաբերող այս տվյալներից, ոմանք կհպարտանան՝ «տեսեք որքան ամուր է մեզանում հավատն առ Աստված», երրորդները կկասկածեն հարցման արդյունքների վրա։ Ես առաջին և երրորդ խմբին եմ պատկանում՝ ամաչում եմ և կասկածում գոնե Հայաստանի և Ադրբեջանի մասով արդյունքների վրա։ Թերևս հնարավոր է, որ մանր անճշտություններ լինեն, բայց պատկերն իրոք, մեղմ ասած, հաճելի չէ։

Ես զուգահեռ եմ անցկացնում այսօրվա և խորհրդային Հայաստանի միջև, որ գերազանցապես աթեիստական երկիր էր, ուսումնական ծրագրերում կար նաև «Գիտական աթեիզմ» առարկա, տարեց մարդկանց մի փոքրիկ մասն էր միայն եկեղեցի հաճախում։ Ես այն տարիները համեմատում եմ մերօրյա իրականության հետ, երբ եկեղեցին մուտք է գործել դպրոց և երեխաներին «Հայ եկեղեցու պատմություն» են սովորեցնում, երբ ջահել վանականները բարձր աշխատավարձով հայտնվել են Հայոց բանակում, երբ աջ ու ձախ բիզնեսմեն մեր երևելիները եկեղեցիներ են կառուցում...

Համեմատում եմ ու սարսափում վերջին տասնամյակների մեր պետության համար, որտեղ կոռուպցիան, կաշառակերությունը սողոսկել են հասարակական-քաղաքական կյանքի բոլոր ոլորտներն ու ծակուծուկերը, և այսօր մարդիկ երիցս ավելի քիչ են վստահում ու հավատում իրար, երիցս պակասել է ազնվությունը, բարությունը, հարգանքն առ դիմացինը, քան «աթեիստական», «անհավատ» Հայաստանում էր։

Համեմատում եմ և ցավում մեր իրականության լայնասփյուռ գաղջից ու խավարից։ Մինչդեռ տասնամյակներ առաջ որքա՜ն լույս ու հավատ կար մեր ուժերի հանդեպ, իրար նկատմամբ։ Գրողը տանի, բա ասում եք՝ հավատը մեզ ազնվություն, արժանապատիվ ապրել է սովորեցնում է և, ընդհակառակը, սովորեցնում է արհամարհել ամենայն վատը՝ գողությունը, ստորաքարշությունը, խաբեությունը, անազնվությունը, խարդախությունը և այլն։

Ցավում եմ, որ այսօր այնքա՜ն դեֆիցիտ կա ամենայն լավի, գեղեցիկի, ազնվության, բարության։ Խավարն այսօր երիցս շատ է և Լույսի աներևակայելի պակաս կա այսօր, ու սա է ամենամեծ մտահոգությունս։
Տխուր ենք ապրում, պարոնայք։